Peštersko polje / Pešterska visoravan

Specijalni rezervat prirode „Peštersko polje“ je zaštićeno područje I kategorije međunarodnog i nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja.

Geografski položaj

Pešterska visoravan je kraška visoravan (nadmorska visina od 1100-1250 m) u jugozapadnoj Srbiji, jugoistočno od Sjenice. Pešterska visoravan sadrži i Peštersko polje (nadmorska visina od 1150 metara), površine od 63 kvadratnih kilometara. "Kapija" Pešteri se nalazi na samo 25 kilometara od Novog Pazara.

Podaci od značaja

Na prostoru Pešterske visoravni, pod specifičnim klimatskim, edafskim, orografskim, hidrografskim i drugim uslovima, formirao se jedinstven kompleks barskih, močvarnih i tresavskih staništa u okruženju sa drugim mezofilnim i suvim tipovima staništa.

U okviru pomenutih, relativno dobro očuvanih stanišnih tipova, zabeležen je visok diverzitet prateće flore i faune sa brojnim zaštićenim, retkim i ugroženim predstavnicima od kojih su neki zabeleženi jedino ovde u Srbiji, pa i na svetu. Pored izraženog biodiverziteta, ovaj prostor karakterišu specifični geomorfološki, geološki, hidrogeološki, hidrološki i klimatski fenomeni, karakteristična fizionomija pejzaža, kao i dobro očuvan tradicionalni, izvorni i autohtoni način života.

Osim pomenutih činjenica, ova oblast je usled svog međunarodnog značaja uvrštena u „Značajna područja za ptice u Srbiji“ (Important Bird Areas), „Međunarodno značajna staništa biljaka“ (Important Plant Areas), „Ramsarsku listu vlažnih staništa od međunarodnog značaja“ (Ramsar Convention), „Odabrana područja za dnevne leptire u Srbiji“ (Prime Butterfly Area) i „Emerald ekološku mrežu“ (PC 0000037)“, stoji, između ostalog, u obrazloženju predloga za pokretanje zaštite Pešterskog polja u Studiji koju je izradio Zavod.

Turizam

Najveća visoravan na Balkanskom poluostrva i jedna od najvećih u Evropi, poslednjih godina je postala pravi hit među ljubiteljima turizma, novih neistraženih predela i netaknutih, ničim narušenih prirodnih lepota.

Kao u bajci o sedam gora i sedam mora Pešter se nalazi iza sedam veličanstvenih planina koje, kad dođete na ovu prostranu visoravan, možete obuhvatiti samo jednim pogledom. Golija, Javor, Zlatar, Jadovnik, Ozren, Giljeva i Žilindar okružuju ovu visoravan sa svih strana, pružajući pejzaž kakav se može videti samo u filmovima.

Na pet kilometara od centra Sjenice odskora je otvoren Ski-centar “Žari” s dvije ski-staze, za nordijske i alpske discipline.

Zanimljivosti

Prije Rimljana ovaj kraj naseljavali su Iliri, a kasnije bogumili i slavenski narodi. Zbog visokih snegova i niskih temperatura Pešter je poznat i kao srpski Sibir.

Ovde je 1954. godine izmereno -38,3 stepena celzijusa, najniži nivo od kad se meri temperatura u Srbiji. Prosečna godišnja temperatura na Pešteru je 6 stepeni. Snežni pokrivač debljine 10 cm u proseku se zadržava 60 dana godišnje. Poslednjih godina zime na Pešteru su blaže i prijatnije, a proleća i leta su očaravajuća, kao i ranije.

Za Pešter se vezuju vjerovanja da je nekada tu bilo jezero, a zbog krečnjačkog zemljišta kroz polje protiče nekoliko rijeka ponornica.

Narodne legende

Mit o Aliji Đerzelezu, junaku u zelenom ruhu i na bijelom konju.

Ovaj mitski junak je prototip onom hrišćanskom sv. Đorđu. Obe ove ličnosti su nehistorijske, mitske i njihov paganski etimon je onaj protomongolski i prototurski H’z’r iz mitološke kulture naroda Centralne Azije, one danas mongolsko-altajske. Ovu tezu nalazimo naučno potvrđenu u antropološkim esejima Linga Trevora (Religija prototuraka i protomongola) i Žan Pol Ru-a (Religije Istoka i Zapada).

Iz ovog centralnoazijsog mita proistekle su mnoge bajke i legende i na Istoku i na Zapadu, a mnogi motivi iz ovoga mita ušli su i u vjerske sisteme velikih religija, dakle i u islamsku i u hrišćansku vjersku kulturu.

U prapostojbini H’z’r je div//junak koji u proljeće pobeđuje demona - ‘’zlog’’ zmaja i uteruje ga u pećinu, da bi se taj demon ponovo inkarnirao u zimu, i tako naizmenično. Naravno, ovo je paganska metamorfoza koja asocira na promene u prirodi. H’z’r (Alija Đerzelez//Đorđe) ubija zmaja//aždaju (aždahu), koji pored nekog jezera ili izvora proždire narod. Takva jedna, vrlo indikativna, legenda vezana je za jedan izvor na Pešteri i za nazive nekoliko mesta u ovim krajevima.

U Vizantiji je mit o H’z’ru (Đerzelezu// Gergelezu) transformisan u sveca ratnika – u sv. Đorđa, koji se u nekim balkanskim hrišćanskim kulturama naziva Đerđ (kod Albanaca), sv. Jure//Zeleni Juraj (kod Hrvata) i sl. Iz ovog mita motiv o H’z’ru ušao je i u sve oblike narodnog stvaralaštva, osobito u epsku pjesmu, a njegove epske osobine prenošene su i na likove drugih junaka iz šireg konteksta epike, ne samo narodne već i umetničke (Marko Kraljević, Musa Kesedžija, Vojvoda Balačko, Tale Budalina...).